THE NEW ECONOMIC OF OIL

Trong mấy ngày gần đây chủ đề hot nhất trong giới dầu khí là diễn biến của giá dầu, tựu chung lại có hai luồng ý kiến: 1) đây chỉ là đòn Mỹ chơi Nga và giá dầu sẽ quay lại mức cũ muộn nhất là giữa 2015 và 2) có những biến đổi mới trong cấu trúc thị trường toàn cầu theo hướng đẩy giá dầu xuống thấp trong vòng ít nhất là 1-2 năm tới, dài hạn hơn cũng khó qua được mức 100usd/barrel.
Tôi nghiêng theo quan điểm thứ 2 và dưới đây là tổng hợp một số nhận định theo quan điểm này từ một số báo kinh tế nước ngoài.
Giá của Dầu lửa, cũng như bất kỳ hàng hoá nào khác trong nền kinh thế thị trường đều được quyết định bởi quy luật kinh tế của cung và cầu. Các yếu tố như tâm lý, dự kiến về tương lai, đầu cơ và biến động chính trị có thể tạo ra những cú sốc ảnh hưởng tức thời đến giá dầu (thông qua những đột biến trong số lượng đặt mua hay bán trên thị trường). Nhưng về trung và dài hạn (từ 1 năm trở lên) giá dầu sẽ phản ánh bản chất kinh tế thực của cung (sản lượng) và nhu cầu tiêu dùng của thế giới.
Thứ nhất về mặt cầu. Thế giới hiện cần khoảng 92 triệu thùng/ngày (một số lượng vô cùng lớn), chủ yếu dùng cho vận chuyển (car, train, vessels, airplane…etc) chiếm tới 65% tổng cầu, công nghiệp (chiếm khoảng 10%) và các lĩnh vực khác (phân bón, hoá chất, vật liệu…vv). Tổng nhu cầu về dầu lửa là tương đối ổn định, dự đoán trong vòng 10-20 năm tới vẫn giữ ở mức 100 triệu thùng/ngày (kể cả trong trường hợp 5-10 năm tới ô tô chạy pin và dân tình dùng điện năng lượng mặt trời thì các yếu tố như gia tăng dân số…cũng vẫn bù đắp lại cho khối lượng nhu cầu dầu bị thay thế).


Trong tổng số nhu cầu hơn 90 triệu thùng/ngày đó, 4-5 nước sử dụng dầu nhiều nhất bao gồm
1. Mỹ tiêu thụ 19 triệu thùng/ngày
2. Trung Quốc: 10 triệu thùng/ngày
3. Nhật: 5 triệu thùng/ngày
4. Ấn độ: 3.3 triệu/ngày
5. Nga: 3.1 triệu thùng/ngày
6. (Việt Nam: khoảng 300K thùng/ngày, đưa vào để so sánh cho biết)
Tiêu tốn dầu nhiều nhất vẫn là Mỹ và Trung Quốc: người đông, đi lại và công nghiệp nhiều, các bác USA chắc bay nhiều, quá nhiều ô tô mà toàn loại uống xăng như nước lã
Về khía cạnh cung. Tổng sản lượng dầu của cả thế giới là khoảng 89-90 triệu thùng 1 ngày, trong đó:
1. Sản xuất nhiều nhất là các bác thuộc OPEC (Iran, Iraq, Kuwait, Saudi Arabia, Lybia, Venezuela, Nigeria…etc): 29-30 triệu barrels/day (chiếm khoảng 34% tổng cung dầu toàn TG), trong đó Saudi Arabia sản xuất 10 triệu thùng/day chiếm hơn 30% tổng sản lượng của OPEC.
2. Nga sản xuất: 10 triệu barrels/day (11%)
3. Mỹ sản xuất: 9 triệu barrels/day (10%)
4. Trung Quốc: 4.3 triệu barrels/day
5. (Việt Nam mỗi ngày bơm lên được khoảng 500.000 thùng, không lớn so với các đại gia nhưng cũng thuộc tầm trung của TG).
Trong một khoảng thời gian dài từ 2011 cho đến đầu 2014 giá dầu duy trì ở mức ổn định từ 100-120 USD/thùng, dự báo của các cơ quan chuyên về dầu lửa có uy tín như OPEC, IEA (cơ quan năng lượng Mỹ) đầu năm 2014 đều đặt giá dầu ở ngưỡng trên 100 USD trong các năm 2014-2016. Thực tế giá dầu trong 6 tháng đầu năm 2014 vẫn duy trì ở mức 100-110 USD.
Một số sự kiện chính trị lớn trong năm 2014 có khả năng ảnh hưởng tới giá dầu bao gồm khủng hoảng ở Ukraina, Mỹ và Châu Âu trừng phạt Nga và cuộc chiến tại Trung Đông (Iraq, Syria).


Thông thường những biến động chính trị như vậy sẽ làm giá dầu tăng do thị trường lo ngại về nguồn cung từ những khu vực đang có biến động bị giảm sút. Nhưng lần này ngược lại giá dầu lại giảm, bắt đầu giảm từ cuối tháng 6/2014 gần trùng với thời điểm Mỹ/Châu Âu trừng phạt Nga (July/14). Do sự trùng hợp về thời gian này mà nhiều quan điểm cho rằng giá dầu giảm là đòn của Mỹ làm Nga suy sụp về kinh tế, buộc Nga phải nhượng bộ hoặc thay đổi chính trị (Putin).
Nếu thực sự giá dầu giảm đơn thuần do đòn chính trị và thao túng thị trường của Mỹ và đồng minh thì ơn trời, như vậy giá dầu thấp sẽ chỉ là ngắn hạn vài tháng đến 1 năm maximum, bởi định “chơi” Nga mà đến mấy năm Nga vẫn ok thì chơi làm gì cho tốn “đạn”.
Quan điểm đây là đòn của Mỹ đánh Nga có vẻ không thuyết phục vì mấy lý do:
1. Cả Mỹ và đồng minh Saudi Arabia gộp lại tối đa cũng chỉ kiểm soát được 20% tổng cung, chưa đủ để có thể thao túng, điều khiển giá dầu (các bác OPEC khác như Venezuela, Nigeria, Iran…vốn vẫn thù Mỹ từ lâu thì bắt tay thế nào được).
2. Hệ thống kinh tế – chính trị của Mỹ là tư bản nòi, đặc trưng bởi sự tách bạch giữa chính phủ và doanh nghiệp, giá dầu giảm ngoài Nga thì các đại gia dầu lửa lớn của Mỹ như Exxon, Conoco, Aramco…cũng hứng đòn nặng (thực ra gọi là Mỹ chứ các cty này cũng là sở hữu quốc tế, Nga, Trung, Đức, Pháp đều có vốn cổ phần trong đó hết). Không giống như bác Tập bên China muốn khiển giá nào chỉ cần nói thuộc hạ nhấc máy cho mấy anh CEO doanh nghiệp nhà nước lớn đang chi phối nền kinh tế là xong hết.
3. Chính trị Mỹ là chính trị nhiệm kỳ, cạnh tranh và kiểm soát lẫn nhau giữa các cơ quan nhà nước (CP – QH – Toà án); hành xử của chính phủ nói chung là minh bạch và bị báo chí soi kỹ (đến như công an lỡ đấm mấy thằng khủng bố giết mình hôm 11/9 quá tay mà báo chí nó còn phanh phui đòi mấy ông thứ trưởng từ chức). Cách duy nhất mà chính phủ Mỹ có thể can thiệp làm giá dầu giảm là bộ năng lượng/tài chính mở kho dự trữ dầu quốc gia bán ra thị trường để tăng nguồn cung → giảm giá; chính phủ bán là thị trường rõ ngay, báo chí đưa tin ngay nhưng suốt cả năm 2014 Mỹ đâu bán dữ trữ dầu để can thiệp thị trường.
4. Có ý cho rằng do đồng đô la Mỹ tăng giá mà giá dầu thế giới tính bằng USD nên giá dầu do vậy bị giảm. Ví dụ do đô la tăng giá, đồng đô giờ giá trị gấp đôi, trước kia 1 đô ăn 1 thùng dầu giờ 1 đô đổi được 2 thùng → do vậy giá dầu h bị giảm một nửa. Lý do này cũng ko thuyết phục bởi USD có tăng thật nhưng là tăng so với euro và yên Nhật là chính (mấy nước này đâu có xuất khẩu dầu), mức tăng cũng chỉ khoảng 5-7% (dầu giảm 50% cơ mà) (ở Việt Nam USD vẫn loanh quoanh 21.500 cả năm nay, có tăng cũng chỉ 2-3%). Đồng rúp mất giá mạnh so với USD chủ yếu do tâm lý và những yếu tố kinh tế khác (kinh tế Nga cô lập và nguy cơ như vậy thì chẳng ai có tiền đi cầm rúp, đồng rúp mất giá là đương nhiên). Cho rằng chính phủ Mỹ cố ý làm đồng USD tăng giá lại càng không thuyết phục, lãi suất ở Mỹ vẫn đang đc duy trì ở mức thấp kỷ lục, hơn 1 năm nay FED mỗi tháng bơm (in thêm) cả chục tỷ USD vào nền k tế, những điều chỉnh này chỉ có thể làm cho USD yếu đi thôi.
Giá dầu giảm (mặc dù trùng thời điểm Mỹ trừng phạt Nga) thực chất là do thay đổi trong lực lượng cung và cầu dầu lửa của thế giới. Cụ thể nguồn cung đang trở nên dồi dào hơn do công nghệ khai thác đá phiến (mở màn tại Mỹ) trong khi nhu cầu vẫn ổn định thậm chí thấp đi do tăng trưởng chậm lại của Trung Quốc.
Trước tiên, bước phát triển mới và có tính bước ngoặt trong công nghiệp DK của Mỹ là việc phát triển công nghệ khai thác dầu đá phiến (Shale Formations).
Dầu đá phiến đã giúp tăng sản lượng của Mỹ lên 30% giai đoạn 2013-14, so với trước hiện mỗi ngày Mỹ có thêm 3 triệu thùng, nâng tổng sản lượng tăng từ 6 triệu trước kia lên 9 triệu thùng/1 ngày. Hệ quả là Mỹ nhập khẩu dầu ít hơn (Mỹ là nước nhập net dầu, mỗi ngày từ 10-11 triệu thùng). Sản lượng từ Mỹ tăng và giảm nhập khẩu khiến ít nhất mỗi ngày thị trường thế giới ai đó phải mua thêm 3 triệu thùng, hoặc ở đâu đó phải cắt giảm sản lượng 3 triệu hoặc giá dầu phải giảm thì số dư mới có thể bán được.
Đặc điểm nổi bật của công nghệ khai thác đá phiến là thời gian nhanh, chi phí thấp – thời gian trung bình khoan 1 giếng của Shale formation là khoảng 1 tuần và chi phí khoảng 1.5 triệu/1 well (so với thời gian khoan và chi phí cho 1 giếng trung bình như tại biển Vietnam là khoảng 1-2 tháng, chi phí 20 triệu USD). Tuy nhiên trữ lượng của shale formation thường thấp, tuổi đời của mỏ chỉ khoảng 2-3 năm và sản lượng có thể giảm 60-70% sau năm đầu tiên (tuổi đời mỏ truyền thống tại Vn là khoảng 10-15 năm).
Phát triển trong công nghệ cũng góp phần làm tăng hiệu quả kinh tế của việc khai thác đá phiến, nếu mấy năm trước điểm hoà vốn của một mỏ Shale formation là 70 USD/barrel thì năm 2014 điểm hoà vốn này đã giảm xuống còn 57$/barrel (Điểm hoà vốn được tính bằng cách lấy chi phí đầu tư mỏ CAPEX + chi phí điều hành mỏ OPEX trong cả dòng đời mỏ — tổng các chi phí này chia cho trữ lượng dầu của mỏ để ra giá một thùng dầu mà tại điểm đó đủ để thu hồi chi phí).
Giá dầu duy trì ở mức 100 USD với mức Break-Even Point (BE) đạt 57 USD đã làm bùng nổ lĩnh vực thai thác dầu đá phiến, chỉ trong giai đoạn 4 năm từ 2010-14 các cty Mỹ đã khoan và đưa vào khai thác 20.000 giếng, bằng tổng số giếng Ả rập xê út khai thác hàng trăm năm nay.
Trong khi nguồn cung từ Shale Formations tại Mỹ tăng lên đáng kể như vậy, nhu cầu dầu lửa của thế giới lại không tăng mà còn có xu hướng giảm do mấy yếu tố:
1. Trung Quốc và Châu Âu là hai khu vực tiêu dùng dầu lửa lớn của thế giới (đặc biệt Trung Quốc), kinh tế hiện đều phát triển chậm lại (ở TQ một phần là do điều chỉnh chính sách của CP, còn ở Châu Âu là do suy thoái). Nhu cầu nhập khẩu dầu ở hai khu vực này do vậy cũng giảm.
2. Phát triển trong công nghệ khiến phương tiện đi lại (transport chiếm 62% tổng tiêu dùng dầu lửa) tiêu hao nhiên liệu ít hơn. Chưa tính đến một phần nhỏ các loại năng lượng thay thế khác bắt đầu thay thế dầu lửa.
Trong bối cảnh nguồn cung từ Mỹ tăng, nhu cầu toàn thế giới giảm thì phương thuốc duy nhất để duy trì mức giá 100 USD là cắt giảm sản lượng của các nước khác (chủ yếu là từ các nước OPEC).
Trong khi nhiều nước (bao gồm cả nhiều thành viên OPEC) mong đợi OPEC sẽ cắt giảm sản lượng thì tại hội nghị thường niên tháng 11/14 OPEC quyết định vẫn giữ nguyên sản lượng 30 triệu thùng/ngày mặc dù tại thời điểm đó giá dầu đã giảm tới hơn 40%. Trong các tuần sau đó lãnh đạo OPEC tiếp tục tái khẳng định chính sách duy trì nguyên trạng mức sản lượng hiện tại để duy trì thị phần của OPEC, kể cả khi giá dầu rơi xuống mức 20USD/barrel.


Khả năng OPEC thực hiện chỉ đạo của Mỹ để chơi Nga là khó bởi bản thân nội bộ OPEC vốn đã gồm những thành viên “bằng mặt nhưng không bằng lòng” với nhau, ngoại trừ Arab Saudia thì các nước còn lại vốn “thù” Mỹ từ trong máu.
Thêm nữa giá dầu giảm thì OPEC là người chịu ảnh hưởng nhiều nhất bởi đa phần các nước này phụ thuộc vào dầu mỏ (Arab Saudia đến 99% GDP, ngân sách là từ dầu mỏ), lịch sử và logic thông thường thì OPEC phải cắt giảm sản lượng để giữ giá dầu.
Lần này OPEC có suy nghĩ và chiến lược kinh tế khác. Đối với OPEC mối nguy tiềm tàng và đe doạ lớn nhất là Shale Gas/Oil, nếu không ngăn chặn kịp thời thì công nghệ khai thác đá phiến này chẳng mấy chốc sẽ làm thế giới ngập chìm trong dầu, không chỉ giá sẽ giảm mà thị phần của OPEC cũng sẽ bị mất, trước mắt là mất khách hàng và thị phần tại Mỹ, sau đó là các nước khác như Trung Quốc (đáng chú ý là năm 2014 lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ, chính phủ Mỹ dỡ bỏ lệnh cấm xuất khẩu dầu mỏ đã từng được áp dụng để đảm bảo an ninh năng lượng quốc gia, tức là từ nay dầu của Mỹ có thể được xuất khẩu sang các nước khác).
Cách duy nhất để dập tắt làn sóng shale gas/oil là chấm dứt lý do kinh tế của nó, đẩy các công ty đang hoạt động trong lĩnh vực này phải phá sản. Với mức chi phí và BE hiện đang nằm ở khoảng 57-70USD/barrel, nếu giá dầu duy trì ở mức 60 thì sớm muộn các cty khai thác shale formations sẽ phải chấm dứt hoạt động.
Giá dầu thấp OPEC thiệt hại, nhưng nếu chỉ trầy da xước tay mà có thể tiêu diệt được đối thủ thì OPEC vẫn muốn làm. Chi phí khai thác dầu tại các quốc gia OPEC nói chung thấp, Ả rập xê út chỉ tốn 5 USD để khai thác 1 barrel (mức thấp nhất thế giới) nên giá dầu xuống 50-60 dù tổn thương nhưng “room” vẫn còn quá lớn.
Vấn đề OPEC nhận thấy là dù nếu có cắt giảm sản lượng cũng khó có thể có tác dụng mong muốn. Một mặt nếu OPEC cắt giảm sản lượng để giữ giá thì OPEC thiệt trực tiếp trước, hàng loạt các nước khác như Nga, Vietnam, Malay, Indo…thậm chí cả mấy thằng “Shale” lại được hưởng lợi từ giá cao. Mà sản lượng OPEC có giảm thì mấy thằng Shale nó lấp đầy ngay, vô tình tạo thêm sức mạnh cho kẻ thù.
Trong bối cảnh các yếu tố kinh tế của cung – cầu đang có những phát triển theo hướng đẩy giá xuống thấp thì các nhân tố chính trị cũng không giúp gì cho việc hồi phục của giá dầu. Nếu muốn can thiệp vào thị trường dầu thì Châu Âu và Mỹ với nguồn lực hùng hậu (tiền bao la, đô la của nhà in được) hoàn toàn có thể làm được bằng cách mua dầu vào dự trữ để tăng cầu, hoặc điều chỉnh chính sách đối với shale industry (đánh thuế cao, giữ nguyên lệnh cấm xuất khẩu, ban hành quota/giấy phép khai thác…). Tuy nhiên Mỹ & châu Âu có những động cơ chính trị và kinh tế để không can thiệp, cụ thể:
1. Putin tỏ ra cứng đầu, “tinh tướng”, Mỹ còn đang tìm cách dạy cho một bài học thì tại sao phải cứu?
2. Mỹ và Châu Âu hiện chưa có nguồn thu và ko phụ thuộc vào xuất khẩu dầu (còn đang phải nhập net). Giá dầu thấp còn có lợi cho nền kinh tế Mỹ/Châu Âu, nếu giá dầu giảm 40 USD thì các nước nhập khẩu dầu có thêm một khoản 1.3 nghìn tỷ USD để làm việc khác. Trong bối cảnh kinh tế châu Âu đang rơi vào suy thoái thì giá dầu giảm là một tín hiệu tốt.
Tất nhiên kinh tế có quy luật tự điều chỉnh của cung cầu và giá cả. Về mặt dài hạn:
1. Giá thấp trong thời gian dài sẽ làm shale industry phá sản, đầu tư vào thăm dò khai thác nói chung trên toàn thế giới cũng sụt giảm → các yếu tố này sẽ làm nguồn cung dầu trong tương lai giảm theo.
2. Giá dầu thấp sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tăng trưởng kinh tế tốt sẽ kéo theo nhu cầu dầu tăng.
3. Nguồn cung giảm trong khi nhu cầu tăng sẽ kéo giá dầu cao trở lại. Giá dầu nếu quay lại mức trên 100 USD sẽ thúc đẩy đầu tư, shale oil lại bùng nổ và chu kỳ kinh doanh cao – thấp, thịnh – suy sẽ tiếp tục lặp lại.
Nhưng đó là nói về dài hạn từ 2 năm trở lên (Putin nói sẽ đưa Nga thoát khỏi khủng hoảng sau 2 năm có lẽ cũng có lý do vậy), vấn đề trước mắt là giá dầu sẽ ở mức nào trong 2015-2016? Phân tích kinh tế bên trên (cung dồi dào, cầu ổn định thấp, chiến lược của OPEC kiên quyết ko giảm sản lượng) cho thấy dù có hồi phục thì 2015-16 cũng khó đạt được mức 80-90USD. Tuy nhiên ai dám nói trước điều gì?
Đối với Việt Nam chi phí cho một thùng dầu (điểm hoà vốn – BE) hiện đang ở mức trung bình 70-75 USD, giá dầu dưới 80 USD sẽ là một trở ngại lớn cho các quyết định đầu tư, thăm dò/khai thác và công ăn việc làm của toàn nghành dầu khí.
Giá dầu thô đã có nhiều biến động trong suốt gần 1 thế kỷ qua, lần gần nhất là giai đoạn 2008-09 khi giá 1 barrel đã xuống đến 40 USD để rồi sau đó lại ngóc lên mức 110. Liệu lịch sử có lặp lại hay This Time is Different?
Tham khảo thêm:
http://www.economist.com/blogs/economist-explains/2014/12/economist-explains-4
http://www.economist.com/news/leaders/21635472-economics-oil-have-changed-some-businesses-will-go-bust-market-will-be
http://www.ft.com/intl/cms/s/0/63c7786c-89bc-11e4-8daa-00144feabdc0.html#axzz3Mhd2QdtS


(Meraki)